TÀI LIỆU RÈN kỹ năng biểu đồ bảng số liệu Ôn thi học sinh giỏi, thi đánh giá năng lực và thi tốt nghiệp NĂM 2025-2026

[Yopovn]

TÀI LIỆU RÈN kỹ năng biểu đồ bảng số liệu Ôn thi học sinh giỏi, thi đánh giá năng lực và thi tốt nghiệp NĂM 2025-2026 được soạn dưới dạng file word gồm 171 trang. Các bạn xem và tải về ở dưới.

PHẦN I . KỸ NĂNG BẢNG SỐ LIỆU, BIỂU ĐỒ​

I. Số liệu thống kê

1. Khái niệm về số liệu thống kê

Theo tác giả Nguyễn Trọng Phúc: “Thống kê học là khoa học nghiên cứu mặt số lượng của hiện tượng, những qui luật của đời sống kinh tế - xã hội trong mối quan hệ mất thiết với chất lượng, trong điều kiện, địa điểm và thời gian nhất định”.

Như vậy, những số liệu về tình hình sản xuất, dân cư, tài nguyên, tình hình phát triển các ngành kinh tế... là những số liệu thống kê (sau đây tác giả gọi tắt là số liệu).

2. Phân loại số liệu thống kê

Số liệu thống kê được chia làm 2 loại:

- Số liệu rời (số liệu riêng biệt).

- Bảng số liệu: là bảng thể hiện mối quan hệ giữa các số liệu với nhau theo một chủ đề nhất định. Các số liệu ở bảng được sắp xếp theo các cột dọc và hàng ngang theo các tiêu chí và có mối quan hệ với nhau tạo điều kiện cho việc so sánh tương quan giữa chúng theo các mặt cần thiết của bảng thể hiện.

3. Vai trò của số liệu thống kê

Đối với môn Địa lí, số liệu thống kê là một phương tiện dạy và học không thể thiếu. Có thể nói, số liệu thống kê là một trong những ngôn ngữ đặc thù của khoa học Địa lí. Vì vậy, kĩ năng về bảng số liệu là rất cần thiết.

- Là phương tiện của học sinh trong quá trình nhận thức.

- Là cơ sở để rút ra các nhận xét khái quát hoặc có thể dùng minh họa, làm rõ các kiến thức Địa lí.

- Việc phân tích các số liệu giúp học sinh thu thập được các kiến thức địa lí cần thiết.

Như vậy, số liệu thống kê là một phương tiện dạy học không chỉ giúp học sinh minh họa, làm rõ kiến thức mà còn góp phần giúp học sinh tìm ra tri thức mới nhờ phân tích số liệu.

4. Phân tích bảng số liệu

a. Nguyên tắc chung

Không được bỏ sót các dữ kiện. Bởi vì: Các dữ kiện khi được đưa ra đều có chọn lọc, có ý đồ trước đều gắn liền với nội dung của bài học trong giáo trình. Nếu bỏ sót các dữ kiện, sẽ dẫn đến các cách cắt nghĩa sai, sót. Nếu bảng số liệu cho trước là các số liệu tuyệt đối (ví dụ: triệu tấn, tỉ mét, tỉ kw/h ...), thì nên tính toán ra một đại lượng tương đối (%), như vậy bảng số liệu đã được khái quát hoá ở một mức độ nhất định, từ đó ta có thể dễ dàng nhận biết những thay đổi (tăng, giảm, những đột biến,…) của chuỗi số liệu cả theo hàng ngang và hàng dọc. Nhưng khi phân tích phải sử dụng linh hoạt cả chỉ tiêu tuyệt đối và tương đối (%).

b. Cách phân tích

● Nên phân tích từ các số liệu có tầm khái quát cao đến các số liệu chi tiết.

Trước hết, phân tích từ các số liệu phản ánh đặc tính chung của một tập hợp số liệu trước, rồi phân tích các số liệu chi tiết về một thuộc tính nào đó, một bộ phận nào đó của tập hợp các đối tượng, hiện tượng địa lý được trình bày trong bảng. Ví dụ: Bảng số liệu thể hiện tình hình phát triển kinh tế của một ngành, hay khu vực kinh tế của một lãnh thổ. Trước hết, ta phân tích số liệu trung bình của toàn ngành đó hay của các khu vực kinh tế của cả nước; Tìm các giá trị cực đại, cực tiểu; Nhận xét về tính chất biến động của chuỗi số liệu; Gộp nhóm các đối tượng cần xét theo những cách nhất định; ví dụ gộp các đối tượng khảo sát theo các nhóm chỉ tiêu (cao, trung bình, thấp...).

● Phân tích mối quan hệ giữa các số liệu.

- Phân tích số liệu theo cột dọc và theo hàng ngang. Các số liệu theo cột thường là thể hiện cơ cấu thành phần; còn các số liệu theo hàng ngang thường thể hiện qua chuỗi thời gian (năm, thời kỳ,…). Khi phân tích, ta tìm các quan hệ so sánh giữa các số liệu theo cột và theo hàng.

+ Phân tích các số liệu theo cột là để biết mối quan hệ giữa các ngành, hay khu vực kinh tế nào đó; vị trí của ngành hay khu vực KTế trong nền KTế chung của cả nước; tình hình tăng/giảm của chúng theo thời gian.

+ Phân tích các số liệu theo hàng ngang là để biết sự thay đổi của một thành phần nào đó theo chuỗi thời gian (tăng/giảm, tốc độ tăng/giảm,…)

- Lưu ý, nếu bảng số liệu cho trước là các số liệu tuyệt đối, thì cần tính toán ra một đại lượng tương đối (ví dụ, bảng số liệu cho trước là các chỉ tiêu về diện tích, sản lượng hay số dân), thì cần phải tính thêm năng suất (tạ/ha), bình quân lương thực theo đầu người (kg/người), tốc độ tăng giảm về diện tích, số dân. Mục đích là để biết ngành nào chiếm ưu thế và sự thay đổi vị trí ở những thời điểm sau cả về cơ cấu và giá trị tuyệt đối…

● Trong khi phân tích, tổng hợp các dữ kiện địa lí, cần đặt ra các câu hỏi để giải đáp?

Các câu hỏi đặt ra đòi hỏi học sinh phải biết huy động cả các kiến thức đã học trong sách giáo khoa để làm sáng tỏ bảng số liệu. Các câu hỏi có thể là: Do đâu mà có sự phát triển như vậy? Điều này diễn ra ở đâu? Hiện tượng này có nguyên nhân và hậu quả như thế nào? Trong tương lai nó sẽ phát triển như thế nào?.v.v. Như vậy, cách phân tích bảng số liệu thường rất đa dạng, tuỳ theo yêu cầu của từng loại bài tập cụ thể, mà ta vận dụng các cách phân tích khác nhau, nhưng nên tuân thủ theo những qui tắc chung đã trình bày thì bài làm mới hoàn chỉnh theo yêu cầu

5. Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí

a. Sử dụng số liệu rời

Các số liệu rời là các số liệu dùng riêng rẽ để cụ thể hóa một số đối tượng địa lí nào đó về mặt số lượng. Nó thường độc lập nằm rải rác trong các bài của sách giáo khoa.

Có nhiều cách sử dụng khác nhau:

+ Tạo biểu tượng về độ lớn của số liệu.

+ Tính toán số liệu.

+ So sánh các số liệu với nhau.

+ Chuyển số liệu tuyệt đối sang số liệu tương đối...

Ví dụ: Tính đến năm 2020, số dân thế giới đạt khoảng 7 795 triệu người, tăng 5 259 triệu người so với năm 1950 (SGK lớp, trang 57, sách Cánh diều).

Nhiệt độ trung bình trên bề mặt toàn bộ đại dương thế giới là 17,5oC (SGK lớp 10, trang 42, sách Cánh diều).

b. Sử dụng bảng số liệu

Bảng số liệu là bảng thể hiện mối quan hệ giữa các số liệu với nhau theo một chủ đề nhất định. Các số liệu ở bảng sắp xếp theo các cột dọc và hàng ngang theo các tiêu chí và có mối quan hệ với nhau tạo điều kiện cho việc so sánh tương quan giữa chúng theo các mặt cần thiết của bảng thể hiện.

Mục đích sử dụng bảng số liệu:

+ Tính toán số liệu ở bảng (tùy theo yêu cầu của đề bài).

+ Đọc bảng số liệu rút ra các nhận xét và giải thích.

+ Viết báo các ngắn nhận định về tình hình đặc điểm, sự phát triển... của một địa phương, khu vực...

+ Vẽ biểu đồ từ bảng số liệu.

II. Biểu đồ

1. Khái niệm biểu đồ

Biểu đồ là hình vẽ thể hiện trực quan mối tương quan giữa các số liệu, hoặc các đại lượng; cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát

Thầy cô tải nhé!